Uw successieplanning begint vandaag

Uw nalatenschap plannen houdt in dat u de overdracht van uw vermogen organiseert met respect voor de wettelijke bepalingen. U kunt nu al uw nalatenschap plannen, het is immers nooit te vroeg om daarmee te beginnen. 

In dit dossier laten wij u kennismaken met de regels over de wettelijke en de testamentaire erfopvolging en enkele vaak gebruikte instrumenten om uw nalatenschap te plannen. 

U krijgt onder andere een antwoord op volgende vragen: 

• Waarom uw nalatenschap plannen?
• Wie moet in België successierechten (erfbelasting) betalen en hoeveel?
• Wat voorziet de wet wanneer iemand overlijdt?
• Waarom uw huwelijkscontract nakijken?
• Waarom een schenking overwegen?
• Wat is het nut van een testament?
• Wat is het nut van een erfovereenkomst?
• Wat kan ik doen voor mijn kleinkinderen?
• Welke rol kan uw estate planner en uw tax planner spelen?

Dit dossier is ook beschikbaar als PDF-bestand.

WAAROM UW NALATENSCHAP PLANNEN?

Plan uw nalatenschap om: 

• uw dierbaren te beschermen;
• conflicten en juridisch getouwtrek onder erfgenamen te vermijden;
• zelf te bepalen welke goederen in wiens handen overgaan;
• de continuïteit van uw familiebedrijf te waarborgen;
• hoge successierechten te vermijden. Bij het opstellen van uw vermogensplanning vertrekt ons team van Estate & Tax Planning van uw totale vermogen, uw familiale situatie evenals uw wensen. Vervolgens zoeken we naar een aangepaste oplossing. Het gaat om een moeilijke evenwichtsoefening met aandacht voor fiscale, wettelijke, economische, sociale en vooral emotionele aspecten. Standaardmodules zijn daarom uit den boze. Elke situatie vereist een afzonderlijke studie en een oplossing op maat.

WIE MOET IN BELGIË SUCCESSIERECHTEN (ERFBELASTING) BETALEN EN HOEVEEL?

In België zijn successierechten (erfbelasting) verschuldigd: 

• op de totaliteit van het vermogen van rijksinwoners (ongeacht waar dat zich bevindt);
• op de in België gelegen onroerende goederen van niet-rijksinwoners. 

Als rijksinwoner wordt beschouwd de persoon die op de dag van zijn overlijden zijn werkelijke, effectieve en continue woonplaats in België had, die er het centrum van zijn activiteiten had en er zijn beroep uitoefende. De nationaliteit is dus van geen enkel belang, het enige wat telt is de werkelijke woonplaats. 

De successierechten zijn een gewestelijke aangelegenheid en elk gewest heeft zijn eigen tarieven. Wat geldt in het Vlaams Gewest, kan dus verschillen van wat geldt in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest dan wel het Waals Gewest. 

Om te bepalen welke tarieven van toepassing zijn, wordt er gekeken naar de laatste fiscale woonplaats van de overledene. Heeft de overledene in de laatste 5 jaar vóór zijn overlijden op verschillende plaatsen in België gewoond, dan gelden de tarieven van het gewest waar de overledene in deze periode van 5 jaar het langst heeft gewoond.

WAT VOORZIET DE WET WANNEER IEMAND OVERLIJDT?

WETTELIJKE ERFOPVOLGING 

Als u geen testament opstelt, heeft de wetgever een regeling uitgewerkt om te bepalen wie erft en waarop die perso(o)n(en) recht heeft/hebben. Dat heet wettelijke erfopvolging. 

Vuistregel 1: de regel van de orde 

De wetgever verdeelt de familieleden in vier groepen of ‘ordes’. 

• Tot de eerste orde behoren alle afstammelingen van de overledene (kinderen, kleinkinderen, achterkleinkinderen en geadopteerde kinderen).
• Tot de tweede orde behoren de broers en/ of zussen (of hun afstammelingen) van de overledene. Ook de ouders behoren tot deze orde als er broers en/of zussen tot de nalatenschap zijn geroepen.
• Tot de derde orde behoren de ouders (als er geen broers en/of zussen zijn), grootouders of overgrootouders.
• Tot de vierde orde behoren de ooms en tantes, neven en nichten of andere bloedverwanten tot de vierde graad. Erfgenamen uit de eerste orde sluiten de mensen uit de tweede, derde en vierde orde uit.

Vuistregel 2: de regel van de graad 

De regel van de orde duidt de groep familieleden aan die tot de nalatenschap komt. Dat betekent nog niet dat alle leden van die groep ook effectief zullen erven. Alleen zij die het dichtst in graad staan tot de overledene, zullen effectief een deel van de nalatenschap krijgen.

Vuistregel 3: de regel van de plaatsvervulling 

De regel van de plaatsvervulling zegt dat afstammelingen de plaats innemen van hun overleden ouder voor het deel waar hij recht op had indien hij nog zou leven op het moment dat de nalatenschap openvalt.

Het wettelijk statuut voor de overlevende echtgeno(o)t(e) 

De overlevende echtgeno(o)t(e) heeft een speciaal statuut omdat die altijd erft, ongeacht de personen met wie hij of zij tot de nalatenschap komt. 

Bij aanwezigheid van kinderen, erft de langstlevende echtgenoot altijd het vruchtgebruik van de volledige nalatenschap en de kinderen de blote eigendom. 

Bij afwezigheid van kinderen erft de langstlevende echtgenoot ongeacht het gekozen huwelijksvermogensstelsel de volle eigendom van het vermogen dat samen werd opgebouwd. 

De langstlevende echtgenoot bekomt de volle eigendom van het aandeel van de eerstervende in het gemeenschappelijk vermogen, maar ook de volle eigendom van het deel van de eerststervende in het vermogen dat exclusief tussen de echtgenoten in onverdeeldheid is. 

De langstlevende echtgenoot erft het vruchtgebruik op de eigen goederen van de overledene. De andere erfgenamen (broers, zussen, moeder, vader) erven de blote eigendom. 

Komt de langstlevende echtgenoot echter in samenloop met erfrechtigden van de vierde orde (nonkels, tantes, neven en nichten), dan erft de langstlevende echtgenoot de gehele nalatenschap in volle eigendom. 

Het wettelijk statuut van de overlevende wettelijk samenwonende partner 

De wettelijk samenwonende partner erft enkel het vruchtgebruik op de gezinswoning en het daarin aanwezige huisraad. 

Indien de overledene dat goed huurde, verkrijgt de langstlevende wettelijk samenwonende partner automatisch als enige, met uitsluiting van alle andere erfgenamen, het recht op de huur van het onroerend goed dat bij het openvallen van de nalatenschap van de overledene als gemeenschappelijke verblijfplaats diende. 

Willen wettelijke samenwoners elkaar meer toebedelen dan het vruchtgebruik op de gezinswoning, dan moeten ze zelf een regeling treffen.

TESTAMENTAIRE ERFOPVOLGING 

Met een testament kan worden afgeweken van de hierboven geschetste wettelijke regeling. Een testament heeft voorrang op de wettelijke regeling. Toch bent u niet volledig vrij om via testament de totaliteit van uw vermogen toe te bedelen aan wie u lief is. De wetgever heeft duidelijke grenzen gesteld aan uw beschikkingsvrijheid. Bepaalde familieleden hebben in ieder geval recht op een deel van uw nalatenschap. Dat deel noemt de ‘reserve’. Die familieleden zijn de reservataire erfgenamen. Wat na de toekenning van de reserve overblijft, is het beschikbare deel dat u tijdens uw leven kunt schenken of bij testament kunt toebedelen aan wie u wilt. Indien u een reservataire erfgenaam bent, betekent dit dat u door de wet een minimumdeel wordt toegekend, een reserve, waar de overledene niet aan kan raken.Wie zijn de reservataire erfgenamen? 

WIE ZIJN DE RESERVATAIRE ERFGENAMEN? 

• de afstammelingen 

• de langstlevende echtgeno(o)t(e) 

We kunnen verschillende situaties onderscheiden: 

U overlijdt en laat een echtgeno(o)t(e) na 

De overlevende echtgeno(o)t(e) is een reservataire erfgenaam. De reserve van de langstlevende echtgeno(o)t(e) is tweevoudig. De langstlevende echtgeno(o)t(e) heeft altijd recht op het vruchtgebruik op de helft van de goederen van de nalatenschap en heeft in elk geval het volledige vruchtgebruik op de gezinswoning en het daarin aanwezige huisraad.

Het vruchtgebruik op de gezinswoning en het daarin aanwezige huisraad blijft steeds het minimum, zelfs als dat deel meer is dan de helft van de nalatenschap.

Uw ouders 

Indien u komt te overlijden en u geen kinderen hebt, dan hebben de ouders recht op een onderhoudsvordering ten laste van de nalatenschap indien en voor zover ze zorgbehoevend zijn op het moment van het overlijden.

Advies

Vooraleer u schenkt, gaat u best na of het beschikbaar deel daardoor niet overschreden wordt en of de rechten van uw reservataire erfgenamen in acht worden genomen. Een berekening van het beschikbaar deel volstaat daarvoor.

WAAROM UW HUWELIJKSCONTRACT NAKIJKEN?

Het is belangrijk dat u weet onder welk stelsel u gehuwd bent en wat de contractuele voorwaarden zijn. 

Bij overlijden van een van de huwelijkspartners wordt eerst het huwelijksvermogen vereffend. Hebben de echtgenoten geen huwelijkscontract afgesloten, dan is automatisch het wettelijke stelsel van toepassing. Bepaalde clausules in het huwelijkscontract kunnen immers de successieplanning sterk beïnvloeden. 

Mogelijke clausules, afhankelijk van het gekozen huwelijksstelsel zijn: 

• inbreng in de huwelijksgemeenschap; 
• verblijvingsbeding in verschillende vormen zoals
  • langst leeft, heeft al beding;
  • keuzebeding; 
  • verblijvingsbeding voor het vruchtgebruik; 
• contractuele erfstelling. 

Sommige bedingen, zoals het ‘langst leeft, heeft al beding’, kunnen fiscaal nadelig zijn. Bij dat beding beogen de echtgenoten maximale wederzijdse bescherming wanneer een van hen overlijdt. Op basis van deze clausule wordt de huwelijksgemeenschap in volle eigendom toegewezen aan de langstlevende echtgeno(o)t(e). Dat biedt de langstlevende voldoende juridisch comfort tegenover de kinderen, maar de keerzijde is dat er 2 keer belastingen worden betaald op die nalatenschap. De eerste maal door de langstlevende en de tweede maal door de kinderen bij het overlijden van de langstlevende. U kunt tijdens uw huwelijk uw huwelijkscontract herzien en aanpassen. Daarvoor is de tussenkomst van een notaris vereist. 

U kunt die mogelijkheid actief gebruiken om een goede successieplanning uit te werken en uw huwelijkspartner optimaal te beschermen.

WAAROM EEN SCHENKING OVERWEGEN?

Omdat een erfenis vaak te laat komt, is een schenking het meest geschikte middel om iemand die u lief is te bevoordelen en er tegelijk voor te zorgen dat uw belastbaar vermogen afneemt. Zo doorprikt u de progressiviteit van de successierechten. 

In België moeten in principe alle schenkingen, zowel van roerende als onroerende goederen, bij notariële akte vastgesteld worden. Het gaat in dat geval om een notariële schenking. De notaris staat in voor het opma ken van de schenkingsakte en voor de formaliteiten bij het registratie kantoor. Naast schenkingsrechten moet ook het ereloon van de notaris betaald worden. Deze notariële erelonen zijn ook onderworpen aan btw. 

ONROERENDE SCHENKING 

Voor de schenking van in België gelegen onroerende goederen (huizen, bouwgronden) is steeds een notariële akte vereist. 

De schenkingsrechten voor onroerende goederen variëren naargelang de woonplaats van de schenker, de graad van verwantschap tussen de schenker en de begiftigde en de omvang van wat wordt geschonken. 

ROERENDE SCHENKING 

Roerende goederen (bijv. geld of beleggingen) kunnen notarieel of onderhands geschonken worden. 

Notariële schenking 

Typisch voor een notariële schenking, die voor een Belgische notaris wordt verleden, is dat deze steeds geregistreerd wordt. Roerende goe deren worden weggeschonken tegen vlakke tarieven, maar de schen kingstarieven verschillen van gewest tot gewest. De fiscale woonplaats van de schenker bepaalt het toepasselijke schenkingsregime. 

Onderhandse schenking 

Een schenking kan ook onderhands gebeuren via een bank- of handgift. Deze handelingen zijn dus niet noodzakelijk onderworpen aan schenkingsrechten. Voor een handgift komen enkel goederen in aanmerking die materieel van hand tot hand kunnen worden overgedragen zoals schilderijen, auto’s, juwelen … Bij een bankgift schrijft u geld of effecten over van uw bankrekening naar de rekening van de begiftigde.

Als het gaat om een onderhandse schenking die niet geregistreerd wordt, moeten de begiftigden geen successierechten betalen voor zover een bepaalde risicotermijn (sinds 1/7/2025 bedraagt deze in de 3 gewesten 5 jaar) verstreken is. Het is dus belangrijk dat de schenker nog minstens vijf jaar blijft leven na de schenking, anders worden de geschonken goederen geacht deel uit te maken van de nalatenschap. 

Om het verstrijken van die risicotermijn later aan te tonen en om bewijsmoeilijkheden te voorkomen, hebt u er alle belang bij om een geschrift op te maken dat u aangetekend verstuurt om de schenking een semivaste datum te geven. De onderhandse akte kan vrijwillig ter registratie aangeboden worden en belast worden aan het toepasselijk vlak tarief. In dat geval geldt het volgende: 

• de aanbieding ter registratie vereist een geschrift waaruit de schenking blijkt; 
• de aanbieding ter registratie kan op ieder ogenblik plaatsvinden, door de schenker of door de begiftigde; 
• de aanbieding ter registratie kan op drie manieren, ofwel online via MyMinfin, ofwel via de post, ofwel in een kantoor Rechtszekerheid. 

Het geschrift aangeboden ter registratie moet de volgende vermeldingen bevatten: 

• de woonplaats van de schenker in de periode van vijf jaar vóór de schenking; 
• de graad van verwantschap tussen de schenker en de begiftigde; 
• de volledige identiteit van de partijen en hun geboortedatum; 
• de waardering van de geschonken tegoeden op datum van de registratie. 

Eens geregistreerd en mits betaling van de schenkingsrechten, moeten hierop geen successierechten meer worden betaald, zelfs bij overlijden binnen de termijn van vijf jaar.

SCHENKERSSYNDROMEN 

Misschien wenst u wel te schenken, maar maakt u zich zorgen over het feit dat: 

• de begiftigden de geschonken goederen zullen verkwisten; 
• de begiftigden de goederen slecht zullen beheren; 
• de goederen in handen van derden (schoonfamilie/ partners) zullen terechtkomen; 
• u te veel wegschenkt omdat u geen duidelijk inzicht hebt in uw eigen (toekomstige) noden; 
• u de controle over het familiebedrijf verliest. 

Deze zorgen kunt u perfect opvangen door bepaalde voorwaarden, modaliteiten en lasten op te nemen in de schenkingsakte of in het onderhandse geschrift.

MEER ZEKERHEID VOOR DE BEGIFTIGDE 

Wanneer een ouder schenkt aan zijn kinderen gaat de wetgever ervan uit dat het de bedoeling is om de gelijkheid onder de kinderen te bewaren. Er wordt verondersteld dat de schenking als voorschot op het erfdeel werd gedaan. Daarom moeten de eerder gedane schenkingen als voorschot op het erfdeel verrekend worden met de nog aanwezige goederen in de nalatenschap. Dit is wat in het juridische jargon de inbreng heet. 

De inbreng van eerdere schenkingen, zowel voor roerende als onroe rende goederen, gebeurt aan de waarde op de dag van de schenking, te indexeren tot op de dag van het overlijden van de schenker